1. İnformasiya nədir?
İnformasiya — insanın, kompüterin və ya başqa sistemin qəbul etdiyi, saxladığı, emal etdiyi və istifadə etdiyi məlumatdır.
Sadə dillə:
İnformasiya — bizə nəsə bildirən məlumatdır.
Məsələn:
- temperaturun 22°C olması;
- kitabdakı mətn;
- yol nişanı;
- müəllimin danışığı;
- kompüterdə saxlanan fayl;
- radioda verilən xəbər.
2. İnformasiyanın xassələri
İnformasiyanın xassələri onun keyfiyyətini göstərir.
| Xassə | Mənası | Sadə izah |
|---|---|---|
| Obyektivlik | Məlumat şəxsi fikirdən asılı deyil | Fakt olmalıdır |
| Tamlıq | Qərar vermək üçün kifayət edir | Məlumat yarımçıq deyil |
| Aktuallıq | Cari zamana uyğundur | Vaxtı keçməyib |
| Etibarlılıq | Doğru və yoxlanıla biləndir | Bir neçə mənbə ilə təsdiqlənir |
| Faydalılıq | İşə yarayır | Lazımlı məlumatdır |
| Anlaşıqlılıq | Aydın təqdim olunub | Başa düşüləndir |
2.1. Obyektiv və subyektiv informasiya
Obyektiv informasiya — ölçülə, sayıla və yoxlana bilən faktdır.
Nümunələr:
- Temperatur 22°C-dir.
- Küləyin sürəti 8 km/saatdır.
- Pişiyin dörd pəncəsi var.
- 1024 KB = 1 MB.
Subyektiv informasiya — şəxsi fikrə, zövqə və hissə bağlıdır.
Nümunələr:
- Bu gün hava çox istidir.
- Yaz ən gözəl fəsildir.
- Məncə bu müəllim çox yaxşıdır.
- Tətil üçün ən yaxşı ölkə Türkiyədir.
Yadda saxlamaq üçün qayda
Əgər cümlədə bu sözlər varsa, çox vaxt subyektivdir:
çox, ən, yaxşı, pis, gözəl, fikrimcə, məncə
Əgər ölçü, say, fakt, dəqiq nəticə varsa, çox vaxt obyektivdir.
3. Xassə, proses və alqoritm xassəsi qarışdırılmamalıdır
Bu mövzuda ən çox qarışdırılan hissə budur.
İnformasiyanın xassələri
- obyektivlik;
- tamlıq;
- aktuallıq;
- etibarlılıq;
- faydalılıq;
- anlaşıqlılıq.
İnformasiya prosesləri
- qəbul / toplanma;
- saxlanma;
- emal;
- ötürülmə;
- mühafizə;
- istifadə.
Alqoritmin xassələri
- diskretlik;
- müəyyənlik;
- nəticəvilik;
- kütləvilik.
Vacib qayda:
Diskretlik, müəyyənlik, nəticəvilik və kütləvilik informasiyanın yox, alqoritmin xassələridir.
4. İnformasiyanın növləri və təqdim edilmə formaları
Burada üç anlayışı ayırmaq lazımdır:
- informasiyanın növü;
- informasiyanın təqdim edilmə forması;
- informasiyanın xassəsi.
4.1. İnformasiyanın növü
İnformasiyanın növü insanın onu hansı hiss orqanı ilə qəbul etməsinə görə müəyyən olunur.
| Növ | Necə qəbul olunur? | Nümunə |
| Vizual | Gözlə | şəkil, yazı, rəng, işıq |
| Audial / səs | Qulaqla | danışıq, musiqi, radio |
| Taktil | Toxunmaqla | isti-soyuq, kobud-hamar |
| Dad | Dad bilmə ilə | şirin, acı, duzlu |
| Qoxu | Qoxu bilmə ilə | ətir, tüstü, qaz iyi |
4.2. İnformasiyanın təqdim edilmə forması
Bu, informasiyanın hansı formada göstərilməsidir.
| Forma | Nümunələr |
| Mətn | kitab, qəzet, jurnal, dərslik, yazı |
| Ədədi | hesab, ölçü nəticəsi, temperatur, qiymət |
| Qrafik | fotoşəkil, diaqram, sxem, çertyoj, yol nişanı |
| Səs / audio | danışıq, radio, musiqi |
| Video | film, animasiya, video dərs |
Qrafik forma
Qrafik informasiya şəkil və təsvirlə bağlıdır.
Nümunələr:
- fotoşəkil;
- diaqram;
- sxem;
- yol nişanı;
- robotun yığılma sxemi;
- çertyoj.
Telefon danışığı qrafik deyil, səs informasiyasıdır.
4.3. İnsan informasiyanı hansı formada qəbul edir?
İnsan informasiyanı əsasən analoq, yəni kəsilməz formada qəbul edir.
Məsələn:
- səsi fasiləsiz eşidirik;
- işığı fasiləsiz görürük;
- qoxunu tədricən hiss edirik.
Kompüter isə informasiyanı əsasən rəqəmsal / diskret formada işləyir.
Sadə fərq:
| İnsan | Kompüter |
| Analoq qəbul edir | Diskret / rəqəmsal emal edir |
| Təbii hiss orqanları ilə qəbul edir | 0 və 1-lərlə işləyir |
5. İnformasiya prosesləri
İnformasiya üzərində görülən əsas əməliyyatlara informasiya prosesləri deyilir.
| Proses | Açar söz | Nümunə |
| Qəbul / toplanma | ölçmək, müşahidə etmək, məlumat almaq | temperaturun ölçülməsi |
| Saxlanma | yazmaq, yaddaşa vermək, diskə köçürmək | faylın diskdə saxlanması |
| Emal | hesablamaq, tərcümə etmək, dəyişmək | mətnin tərcüməsi |
| Ötürülmə | göndərmək, çatdırmaq, yaymaq | radioda xəbər verilməsi |
| Mühafizə | qorumaq, şifrləmək | parol qoymaq |
| İstifadə | məlumatdan yararlanmaq | məlumat əsasında qərar vermək |
Prosesləri tanımaq üçün qısa qayda
- Ölçürsə → qəbul / toplanma
- Diskə yazırsa → saxlanma
- Hesablayırsa → emal
- Tərcümə edirsə → emal
- Göndərirsə → ötürülmə
- Qoruyursa → mühafizə
- Qərar verirsə → istifadə
Nümunələr
Nümunə 1:
Meteoroloji stansiya havanın temperaturunu ölçür.
Bu, informasiyanın toplanmasıdır.
Nümunə 2:
Şagird bərabərsizliklər sistemini həll edir.
Bu, informasiyanın emalıdır.
Nümunə 3:
Təqdimat buludda saxlanılır.
Bu, informasiyanın saxlanmasıdır.
Nümunə 4:
Televizorda hava haqqında məlumat verilir.
Bu, informasiyanın ötürülməsidir.
6. İnformasiya daşıyıcısı, saxlama vasitəsi və rabitə kanalı
Bu anlayışlar çox oxşar görünsə də, fərqlidir.
6.1. İnformasiya daşıyıcısı
İnformasiya daşıyıcısı — informasiyanın saxlandığı fiziki obyektdir.
Nümunələr:
- kağız;
- kitab;
- papirus;
- diplom;
- optik disk;
- DVD;
- fləş yaddaş;
- maqnit lenti;
- disket;
- sərt disk.
Sadə qayda:
Üzərində informasiya saxlanırsa, o daşıyıcıdır.
6.2. Saxlama vasitəsi
Saxlama vasitəsi informasiyanın uzun və ya qısa müddət saxlandığı vasitədir.
Nümunələr:
- disk;
- fləş yaddaş;
- maqnit lenti;
- kompüter yaddaşı;
- bulud yaddaşı.
Səsin saxlanması üçün disk istifadə oluna bilər.
Mətnin saxlanması üçün kitab və ya kağız istifadə oluna bilər.
6.3. Rabitə kanalı
Rabitə kanalı informasiyanın bir yerdən başqa yerə ötürüldüyü yoldur.
Nümunələr:
- nitq;
- radio;
- simli rabitə kanalı;
- simsiz rabitə kanalı;
- fiber-optik kanal;
- internet xətti.
Sadə qayda:
Daşıyıcı saxlayır, rabitə kanalı ötürür.
6.4. Prosessor niyə daşıyıcı deyil?
Prosessor informasiyanı saxlamır, onu emal edir.
Ona görə:
- kağız → daşıyıcıdır;
- disk → daşıyıcıdır;
- fləş yaddaş → daşıyıcıdır;
- prosessor → daşıyıcı deyil, emal qurğusudur.
6.5. Ötürülmə modeli
İnformasiya ötürülməsi belə baş verir:
Mənbə → Rabitə kanalı → Qəbuledici
Nümunə:
Müəllim → nitq/səs → tələbə
Burada:
- müəllim — informasiya mənbəyidir;
- nitq / səs — rabitə kanalıdır;
- tələbə — informasiya qəbuledicisidir.
7. İnformasiya təhlükəsizliyi
İnformasiya təhlükəsizliyi informasiyanın qorunması ilə bağlıdır.
Əsas məqsədlər:
- məlumatın icazəsiz oxunmasının qarşısını almaq;
- məlumatın dəyişdirilməsinin qarşısını almaq;
- məlumatın silinməsinin qarşısını almaq;
- müəllif hüququnu qorumaq;
- ziyanverici proqramlardan müdafiə olunmaq.
7.1. Müəlliflik hüququ
© işarəsi müəlliflik hüququnun qorunmasını bildirir.
Bu o deməkdir ki, həmin materialın müəllifi var və onu icazəsiz köçürmək, yaymaq və istifadə etmək düzgün deyil.
7.2. Ziyanverici proqramlar
Ziyanverici proqram kompüterə, fayllara və sistemin işinə zərər verən proqramdır.
Onlar:
- kompüteri ləngidə bilər;
- faylları silə bilər;
- faylları gizlədə bilər;
- reklam pəncərələri aça bilər;
- məlumat oğurlaya bilər;
- proqramların normal işləməsinə mane ola bilər.
Vacib qayda
Virus və ziyanverici proqram kompüteri birbaşa fiziki olaraq sındırmır.
Yəni virus:
- monitoru fiziki qırmır;
- prosessoru birbaşa yandırmır;
- kompüterin dəmir hissəsini özü sındırmır.
Amma sistemin işini poza, faylları silə və kompüteri istifadə üçün yararsız vəziyyətə gətirə bilər.
7.3. Troyan proqramları
Troyan ziyanverici proqram növüdür. O, özünü faydalı proqram kimi göstərə bilər, amma daxilində zərərli funksiya daşıyır.
Troyanlara aid ola bilənlər:
- uzaqdan idarəetmə utilitləri;
- reklam proqramları;
- casus proqramları.
Troyanlara aid olmayanlar:
- haker;
- kreker.
Çünki haker və kreker proqram yox, insan və ya fəaliyyət növü ilə bağlı anlayışdır.
8. Antivirus proqramları
Antivirus proqramlarının məqsədi ziyanverici proqramları tapmaq, qarşısını almaq və mümkün olduqda zərəri aradan qaldırmaqdır.
8.1. Antivirus proqramlarının növləri
| Növ | Funksiyası |
| Detektorlar | Məlum virusa yoluxmuş faylları aşkar edir |
| Doktorlar / Faqlar | Yoluxmuş faylları aşkar edib müalicə etməyə çalışır |
| Müfəttişlər | Sistemin əvvəlki sağlam vəziyyətini yadda saxlayır və sonrakı vəziyyətlə müqayisə edir |
| Filtrlər / Süzgəclər | Şübhəli əməliyyatları izləyir və virusun sistemə müraciətini tutur |
| Vaksinlər / İmmunizatorlar | Proqramı elə dəyişir ki, virus onu artıq yoluxmuş kimi qəbul etsin |
8.2. Antivirus proqramı olanlar
Nümunələr:
- Panda;
- Dr.Web;
- McAfee;
- Kaspersky;
- NOD32.
8.3. Antivirus olmayanlar
Bunlar antivirus proqramı sayılmır:
- casus proqramlar;
- troyanlar;
- krekerlər;
- hakerlər;
- Scribus.
Scribus antivirus deyil, nəşr və dizayn proqramıdır.
9. Kompleks informasiya mühafizəsi
Kompleks informasiya mühafizəsi informasiyanın bir neçə istiqamətdə qorunmasıdır.
Əsas istiqamətlər:
| Mühafizə növü | İzah |
| Təşkilati mühafizə | Qaydalar, icazələr, iş bölgüsü, məsul şəxslər |
| Mühəndis-texniki mühafizə | Kamera, siqnalizasiya, giriş-çıxış nəzarəti, texniki qoruma |
| Qanunverici / hüquqi mühafizə | Qanunlar, hüquqi məsuliyyət, müəllif hüquqları |
| Proqram-texniki mühafizə | Antivirus, firewall, parol, şifrləmə və s. |
Diqqət
Biometrik tanıma, daktiloskopiya, parol və antivirus ayrıca üsul ola bilər.
Amma kompleks mühafizə dedikdə əsasən ümumi qoruma istiqamətləri nəzərdə tutulur.
10. Biometrik mühafizə
Biometrik mühafizə insanın bədən və ya davranış xüsusiyyətlərinə əsaslanan tanımadır.
Biometrik üsullar:
- barmaq izi ilə tanıma;
- gözün qüzehli qişası ilə tanıma;
- üz təsvirinə görə tanıma;
- səs / nitq xüsusiyyətinə görə tanıma;
- ovucun cizgilərinə görə tanıma.
Biometrik olmayanlar
- parol;
- PIN-kod;
- fin-kod;
- antivirus;
- istifadəçi adı;
- kart nömrəsi.
Qısa yaddaş qaydası
Bədən və səs əlamətidirsə — biometrikdir.
Parol, kod və proqramdırsa — biometrik deyil.
11. Şifrləmə və kriptoqrafiya
Kriptoqrafiya informasiyanın gizlədilməsi və qorunması üçün şifrləmə üsullarını öyrənir.
Şifrləmə zamanı açıq mətn gizli formaya salınır.
Deşifrləmə zamanı isə gizli mətn yenidən oxunaqlı formaya qaytarılır.
11.1. Simmetrik şifrləmə
Simmetrik şifrləmədə şifrləmə və deşifrləmə üçün eyni açar istifadə olunur.
Sadə formada:
Eyni açarla bağlanır, eyni açarla açılır.
Nümunə:
- Açar: k = 3
- Şifrləmə: hərf 3 addım irəli gedir
- Açma: həmin 3 addım geri qayıdır
11.2. Asimmetrik şifrləmə
Asimmetrik şifrləmədə iki fərqli açardan istifadə olunur:
- açıq açar;
- gizli açar.
Sadə formada:
Bir açar məlumatı şifrləyir, başqa açar onu açır.
12. Sezar şifri
Sezar şifri ən sadə şifrləmə üsullarından biridir.
Bu üsulda hər hərf əlifbada müəyyən sayda irəli və ya geri sürüşdürülür.
12.1. Əsas qayda
Şifrləmə zamanı hər hərf əlifbada k mövqe sağa aparılır.
Deşifrləmə zamanı isə hər hərf k mövqe sola qaytarılır.
| Əməliyyat | Qayda |
| Şifrləmə | mövqe + k |
| Deşifrləmə | mövqe − k |
Əlifbanın sonuna çatanda yenidən əvvələ qayıdılır.
12.2. İngilis əlifbası
İngilis əlifbasında 26 hərf var.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13
a b c d e f g h i j k l m
14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26
n o p q r s t u v w x y z12.3. Azərbaycan əlifbası
Azərbaycan əlifbasında 32 hərf var.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16
a b c ç d e ə f g ğ h x ı i j k
17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32
q l m n o ö p r s ş t u ü v y zDiqqət
Azərbaycan əlifbasında:
- q hərfi var;
- w hərfi yoxdur;
- ə, ç, ğ, ı, ö, ş, ü hərfləri sayılmalıdır.
Sualda hansı əlifba verilibsə, hesablamanı həmin əlifba ilə aparmaq lazımdır.
12.4. Sadə şifrləmə nümunəsi
İngilis əlifbası ilə:
Söz: data
Açar: k = 3
Hər hərfi 3 addım sağa aparırıq:
- d → g
- a → d
- t → w
- a → d
Nəticə:
data → gdwd
12.5. Sadə deşifrləmə nümunəsi
Şifrli söz: khoor
Açar: k = 3
Hər hərfi 3 addım sola qaytarırıq:
- k → h
- h → e
- o → l
- o → l
- r → o
Nəticə:
khoor → hello
12.6. k açarını tapmaq
Əgər həm açıq söz, həm də şifrli söz verilirsə, k-nı tapmaq üçün birinci hərfləri müqayisə etmək kifayətdir.
Nümunə:
Açıq söz: luck
Şifrli söz: qzhp
Birinci hərflərə baxırıq:
- l → q
İngilis əlifbasında:
- l = 12
- q = 17
Deməli:
k = 17 − 12 = 5
Yəni açar k = 5-dir.
12.7. Əlifbanın sonundan əvvələ qayıtma
Əgər hərf əlifbanın sonundadırsa və irəli getmək lazımdırsa, əvvələ qayıdırıq.
Nümunə:
İngilis əlifbası ilə k = 6.
Söz: hardware
Hərfləri 6 addım sağa aparaq:
- h → n
- a → g
- r → x
- d → j
- w → c
- a → g
- r → x
- e → k
Nəticə:
hardware → ngxjcgxk
Burada w → c oldu, çünki w-dən sonra x, y, z gəlir, sonra yenidən a, b, c davam edir.
12.8. Böyük k olduqda modul qaydası
Əgər k çox böyükdürsə, onu əlifbanın uzunluğuna bölüb qalığı götürürük.
İngilis əlifbası üçün:
k mod 26
Azərbaycan əlifbası üçün:
k mod 32
Nümunə:
k = 525
İngilis əlifbası 26 hərfdir.
525-i 26-ya bölürük:
525 = 26 × 20 + 5
Deməli, real sürüşmə:
k = 5
Yəni k = 525 ilə k = 5 eyni nəticəni verir.
12.9. İki ardıcıl sürüşmə
Əgər söz əvvəl x qədər, sonra y qədər sürüşdürülürsə, ümumi sürüşmə belə olur:
x + y
Əgər söz sonda əvvəlki halına qayıdırsa, ümumi sürüşmə əlifbanın uzunluğuna bərabər və ya onun misli olmalıdır.
İngilis əlifbasında:
x + y = 26, 52, 78 ...
Minimal müsbət qiymət:
x + y = 26
12.10. Təkrar hərflərlə düzgün variantı tapmaq
Əgər k verilməyibsə və variantlardan düzgün şifri tapmaq lazımdırsa, təkrar hərflərə baxmaq faydalıdır.
Qayda:
Açıq sözdə eyni hərflər varsa, şifrli sözdə də həmin mövqelərdə eyni hərflər olmalıdır.
Nümunə:
Söz: windows
Burada w hərfi 1-ci və 6-cı yerdədir.
Deməli, düzgün şifrli variantda da 1-ci və 6-cı simvol eyni olmalıdır.
Sonra yoxlayırsan ki, bütün hərflərdə sürüşmə sabitdirmi.
12.11. Mövqeyə görə fərqli sürüşmə
Bəzi məsələlərdə hərflər eyni qayda ilə yox, mövqeyinə görə fərqli sürüşdürülür.
Məsələn:
- tək sıradakı hərflər 3 vahid sağa;
- cüt sıradakı hərflər 2 vahid sola.
Sıra nömrəsi 1-dən başlayır.
Nümunə:
Söz: inform
| Sıra | Hərf | Əməliyyat |
| 1 | i | +3 |
| 2 | n | −2 |
| 3 | f | +3 |
| 4 | o | −2 |
| 5 | r | +3 |
| 6 | m | −2 |
Açarkən isə əksini edirik:
- tək sıradakı hərfləri 3 vahid sola;
- cüt sıradakı hərfləri 2 vahid sağa.
12.12. Hər ikinci hərfin şifrlənməsi
Bəzən yalnız hər ikinci hərf şifrlənir, qalan hərflər dəyişmir.
Məsələn:
- 1-ci hərf dəyişmir;
- 2-ci hərf şifrlənir;
- 3-cü hərf dəyişmir;
- 4-cü hərf şifrlənir;
- belə davam edir.
Boşluq varsa, boşluğun mövqeyi nəzərə alınır, amma boşluq dəyişmir.
Nümunə:
Söz: hello world
Qayda: hər ikinci simvol k = 1 ilə şifrlənir.
Mövqelər:
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11
h e l l o _ w o r l d2, 4, 6, 8, 10-cu mövqelərə baxılır.
6-cı mövqe boşluqdur, olduğu kimi qalır.
12.13. Çoxmərhələli şifrləmə
Bəzən şifrləmə bir neçə mərhələdən ibarət olur.
Məsələn:
- söz k = 2 ilə şifrlənir;
- alınan söz tərsinə çevrilir;
- sonra k = 3 ilə yenidən şifrlənir.
Açmaq üçün əməliyyatları tərsinə etmək lazımdır:
- əvvəl k = 3-ü geri aç;
- sonra sözü yenidən tərsinə çevir;
- sonda k = 2-ni geri aç.
Yadda saxlamaq üçün qayda
Şifrləmədə əməliyyatlar irəli sıra ilə edilir.
Deşifrləmədə əməliyyatlar tərs sıra ilə geri alınır.
12.14. Yerdəyişmə ilə şifrləmə
Bəzən hərflər əvvəl Sezar üsulu ilə dəyişdirilir, sonra yerləri dəyişdirilir.
Nümunə:
Söz: jerry
- Hər hərfi 1 addım sağa sürüşdürək:
- j → k
- e → f
- r → s
- r → s
- y → z
Alınır:
kfssz
- İlk 3 simvol sona keçirilir:
kfs + sz → szkfs
Nəticə:
jerry → szkfs
Əgər bizə szkfs verilsə və açmaq istəsək:
- əvvəl yerdəyişməni geri qaytarırıq:
szkfs → kfssz
- sonra hərfləri 1 addım sola çəkirik:
kfssz → jerry
12.15. Say sistemi və Sezar əlaqəsi
Bəzən əvvəl ədəd başqa say sisteminə çevrilir, sonra alınan yazı Sezar üsulu ilə şifrlənir.
Xüsusilə 16-lıq say sistemində bu hərflər işlənir:
| Hərf | Qiymət |
| A | 10 |
| B | 11 |
| C | 12 |
| D | 13 |
| E | 14 |
| F | 15 |
Nümunə:
Onluq ədəd: 64206
16-lıq sistemdə yazılışı:
FACE
Əgər FACE sözü Sezar üsulu ilə IDFH formasına düşübsə, k-nı tapmaq üçün ilk hərfə baxırıq:
- F → I
İngilis əlifbasında:
- F = 6
- I = 9
Deməli:
k = 9 − 6 = 3
13. Ən çox qarışdırılan anlayışlar
| Qarışdırılan anlayışlar | Düzgün fərq |
| İnformasiya xassəsi və informasiya prosesi | Xassə keyfiyyətdir, proses əməliyyatdır |
| Daşıyıcı və rabitə kanalı | Daşıyıcı saxlayır, kanal ötürür |
| Prosessor və daşıyıcı | Prosessor emal edir, daşıyıcı saxlayır |
| Qrafik informasiya və səs informasiyası | Şəkil/sxem qrafikdir, danışıq səsdir |
| Obyektiv və subyektiv informasiya | Fakt obyektivdir, fikir subyektivdir |
| Biometrik və parol | Bədən əlaməti biometrikdir, parol biometrik deyil |
| Simmetrik və asimmetrik şifrləmə | Simmetrikdə eyni açar, asimmetrikdə fərqli açarlar var |
| Antivirus və ziyanverici proqram | Antivirus qoruyur, ziyanverici proqram zərər verir |
14. Qısa yaddaş formulları
İnformasiyanın xassələri
O — T — A — E — F — A
- Obyektivlik
- Tamlıq
- Aktuallıq
- Etibarlılıq
- Faydalılıq
- Anlaşıqlılıq
İnformasiya prosesləri
Q — S — E — Ö — M — İ
- Qəbul / toplanma
- Saxlanma
- Emal
- Ötürülmə
- Mühafizə
- İstifadə
İnformasiya formaları
M — Ə — Q — S — V
- Mətn
- Ədədi
- Qrafik
- Səs
- Video
Antivirus növləri
D — D — M — F — V
- Detektor
- Doktor
- Müfəttiş
- Filtr
- Vaksin
Biometrik üsullar
Barmaq — Göz — Üz — Səs — Ovuc
Sezar şifri
Şifrləmə: sağa get
Deşifrləmə: sola qayıt
İngilis əlifbası: 26 hərf
Azərbaycan əlifbası: 32 hərf
15. Mövzunu tapmaq üçün ən sürətli qərar qaydası
Bir sualda belə söz görürsənsə, mövzunu belə müəyyən et:
| Açar söz | Mövzu |
| ölçmək, müşahidə etmək | informasiya toplanması |
| diskə yazmaq, yadda saxlamaq | informasiya saxlanması |
| hesablamaq, tərcümə etmək | informasiya emalı |
| göndərmək, TV/radio ilə vermək | informasiya ötürülməsi |
| qorumaq, şifrləmək | informasiya mühafizəsi |
| fakt, ölçü, say | obyektiv informasiya |
| çox, ən, fikrimcə | subyektiv informasiya |
| kağız, disk, kitab | informasiya daşıyıcısı |
| radio, nitq, kabel | rabitə kanalı |
| prosessor | emal qurğusu |
| barmaq izi, üz, göz | biometrik tanıma |
| parol, PIN | biometrik deyil |
| eyni açar | simmetrik şifrləmə |
| açıq və gizli açar | asimmetrik şifrləmə |
| hərflərin sürüşməsi | Sezar şifri |
16. Yekun əsas qaydalar
- İnformasiya xassəsi məlumatın keyfiyyətini göstərir.
- İnformasiya prosesi məlumat üzərində görülən əməliyyatdır.
- Obyektiv informasiya ölçülə və yoxlana bilən faktdır.
- Subyektiv informasiya şəxsi fikir və qiymətləndirmədir.
- Daşıyıcı informasiyanı saxlayır.
- Rabitə kanalı informasiyanı ötürür.
- Prosessor informasiyanı emal edir.
- Qrafik informasiya şəkil, diaqram, sxem və yol nişanı kimi təqdim olunur.
- Səs informasiyası danışıq, radio və musiqi ilə bağlıdır.
- Virus proqramdır, kompüterin fiziki hissəsini birbaşa sındırmır.
- Antivirus ziyanverici proqramlardan qorumaq üçündür.
- Biometrik mühafizə insanın bədən və səs xüsusiyyətlərinə əsaslanır.
- Parol və PIN-kod biometrik üsul deyil.
- Simmetrik şifrləmədə eyni açardan istifadə olunur.
- Asimmetrik şifrləmədə fərqli açarlardan istifadə olunur.
- Sezar şifrində hərflər əlifbada müəyyən sayda sürüşdürülür.
- Şifrləmək üçün sağa, açmaq üçün sola hərəkət edilir.
- Böyük k olduqda əlifba uzunluğuna görə modul götürülür.
- Çoxmərhələli şifrləmədə açma əməliyyatı tərs sıra ilə aparılır.
- Azərbaycan əlifbası ilə Sezar hesabında 32 hərfin hamısı nəzərə alınmalıdır.