Azərbaycan orta məktəblərində biologiya, coğrafiya, fizika və kimya kimi fənlər dünyanı elmi izahlarla təqdim edir. Bu dərslərdə canlıların müxtəlifliyi, insanın bioloji mənşəyi, genetika, mutasiya, təbii seçmə, kainatın yaranması, qalaktikalar və Yer tarixinin mərhələləri öyrədilir. Məsələn, Azərbaycan təhsil sistemində 9-cu sinif Biologiya dərsliyi rəsmi olaraq tədris proqramının bir hissəsidir və bu dərslikdə təkamül mövzuları yer alır; 6-cı sinif Coğrafiya dərsliyində isə kainat, qalaktika və Böyük partlayış kimi mövzular tədris olunur.
Burada maraqlı bir paradoks yaranır. Orta məktəb kitablarında təbiət hadisələri, canlıların inkişafı və kainatın formalaşması izah edilərkən “yaradıcı” anlayışı elmi izahın bir hissəsi kimi təqdim olunmur. Kitablar canlıların necə dəyişdiyini, bakteriyaların necə müqavimət qazandığını, insanın digər primatlarla ortaq bioloji tarixə malik olduğunu, kainatın genişləndiyini və Yer tarixinin çox uzun zaman ərzində formalaşdığını izah edir. Bu izahların içində “Allah bunu belə yaratdı” cümləsi yoxdur. Yəni dərsliklərin dili metodoloji olaraq din dili deyil, elm dilidir.
Amma cəmiyyətdə çox vaxt belə olur: həmin kitablar illərlə məktəbdə oxudulur, şagirdlər imtahan verir, müəllimlər dərs keçir, valideynlər ciddi etiraz etmir. Lakin hansısa azad düşüncəli bir şəxs “Tanrı yoxdur” dedikdə, bir anda böyük hücum başlayır. Sual da buradan doğur: əgər problem Tanrısız izahdırsa, onda niyə bu etiraz biologiya və coğrafiya dərsliklərinə qarşı eyni gücdə yönəlmir?
Əslində cavab budur: məktəb kitabları adətən “Tanrı yoxdur” demir. Onlar sadəcə “bu hadisəni elmi üsulla belə izah edirik” deyir. Bu fərq çox vacibdir. Elm Tanrının varlığını və ya yoxluğunu sübut etmək üçün qurulmayıb. Elm müşahidə edilə bilən, ölçülə bilən, yoxlanıla bilən və yanlışlana bilən hadisələri araşdırır. Məsələn, bakteriyanın antibiotikə müqavimət qazanmasını araşdıranda elm “Allah bunu niyə etdi?” sualını yox, “hansı mutasiya baş verdi, hansı bakteriyalar sağ qaldı, hansı mühit seçmə yaratdı?” sualını verir. Bu, Tanrının inkarı deyil; bu, elmin öz metodudur.
Lakin dindar kütlənin bir hissəsi bu fərqi həmişə ayırmır. Onlar dərslikdə Tanrının adının çəkilməməsini bəzən problem saymır, çünki dərslik açıq şəkildə ateist şüar vermir. Amma bir insan eyni nəticəni fəlsəfi formada ifadə edib “deməli, Tanrı yoxdur” deyəndə, artıq məsələ elmdən çıxıb kimlik, iman və ideoloji müdafiə sahəsinə keçir. İnsanlar dərsliyə sakit yanaşdığı halda, şəxsin açıq ateist fikrinə sərt reaksiya verir. Çünki dərslik onlara “sən səhv inanırsan” demir; həmin şəxs isə onların dünyagörüşünə birbaşa meydan oxuyur kimi qəbul olunur.
Müsəlman ölkələrində də bu məsələ eyni deyil. Bütün müsəlman ölkələrini bir yerə toplamaq doğru olmaz. Məsələn, Pakistanda biologiya proqramlarında təkamül mövzularının yer aldığı, amma dini və elmi baxışların bəzən yanaşı təqdim edildiyi araşdırmalarda göstərilir. Bir tədqiqat Pakistan dövlət məktəblərində istifadə olunan biologiya dərsliklərində həyatın mənşəyi və təkamülü barədə həm elmi, həm də dini perspektivlərin işlədildiyini qeyd edir. Pakistanın 2022–2023 Milli Biologiya Kurikulumu da özünü beynəlxalq standartlara uyğun, amma ölkənin dini və sosial ehtiyaclarına həssas sənəd kimi təqdim edir.
İranda isə daha maraqlı mənzərə var. İran İslam Respublikası teokratik dövlət kimi tanınsa da, təkamül tədrisi tamamilə yox edilməyib. Springer-də yayımlanan akademik fəsildə İranın dövlət təhsil sistemində təkamülün necə tədris olunduğu ayrıca araşdırılır və müəlliflər Qərbdə İran haqqında formalaşmış sadə təsəvvürlərin hər zaman doğru olmadığını göstərməyə çalışırlar. Başqa sözlə, bir ölkənin İslam Respublikası olması avtomatik olaraq biologiyada təkamülün qadağan edilməsi demək deyil.
Türkiyə isə əks nümunədir. 2017-ci ildə Türkiyədə təkamül nəzəriyyəsinin orta məktəb proqramından çıxarılması barədə qərar geniş müzakirə olundu. Rəsmi izahlarda mövzunun şagirdlər üçün “mübahisəli” və “çətin” olduğu deyilirdi, tənqidçilər isə bunu elmi təhsilin zəiflədilməsi kimi qiymətləndirirdilər. Nature jurnalında da Türkiyə kurikulumunda təkamülün çıxarılması ilə bağlı narahatlıq ifadə olunmuşdu.
Deməli, müsəlman ölkələrində vahid model yoxdur. Bəzi ölkələr elmi mövzuları olduğu kimi keçir, bəziləri dini çərçivəyə uyğunlaşdırır, bəziləri isə təkamül kimi həssas mövzuları zəiflədir və ya proqramdan çıxarır. Big Bang mövzusu isə təkamüldən daha rahat qəbul olunur, çünki bir çox müsəlman üçün kainatın başlanğıcının olması dini inanc ilə ziddiyyətli görünmür. Əsas gərginlik daha çox insanın mənşəyi, Homo sapiens, ortaq əcdad və təbii seçmə kimi mövzularda yaranır.
Burada əsas məsələ budur: müsəlman cəmiyyətlərində çox adam elmi biliklə fəlsəfi nəticəni qarışdırır. Təkamül nəzəriyyəsi elmi olaraq “canlılar zamanla dəyişir, uyğunlaşır və ortaq əcdadlardan inkişaf edir” deyir. Bu cümlə öz-özlüyündə “Allah yoxdur” demir. Amma bəzi ateistlər təkamüldən istifadə edərək Tanrının gərəksiz olduğunu iddia edir. Bəzi dindarlar da buna cavab olaraq təkamülün özünə hücum edirlər. Nəticədə elmi nəzəriyyə dini-ideoloji savaş meydanına çevrilir.
Halbuki daha dürüst mövqe belə olardı: əgər bir insan təkamülə, Big Bang-ə, Homo sapiens-in bioloji izahına qarşıdırsa, onda bunu yalnız sosial şəbəkədə və ya məclisdə kimisə “dinsiz” adlandırmaqla yox, dərsliklər, kurikulum, elm fəlsəfəsi və təhsil siyasəti səviyyəsində müzakirə etməlidir. Əgər orta məktəb kitablarında yaradıcıdan bəhs edilməməsi problem sayılırsa, bu problem təkcə ateist şəxsin sözündə deyil, bütün müasir elmi təhsil sisteminin metodundadır.
Amma burada başqa bir incə məqam da var. Elm dərsliklərində “yaradıcı yoxdur” yazılmır. Sadəcə elmi izah yaradıcıya istinad etmir. Bu, elmin metodoloji sərhədidir. Elm “Tanrı yoxdur” demədən də Tanrını izahın içindən kənarda saxlaya bilər. Çünki elm təbiəti təbiətin öz qanunları ilə izah etməyə çalışır. Bu yanaşmaya “metodoloji naturalizm” demək olar: araşdırma zamanı fövqəltəbii izahdan istifadə edilmir, çünki onu laboratoriyada yoxlamaq, ölçmək və yanlışlamaq mümkün deyil.
Müsəlmanların bir hissəsi bu vəziyyətlə praktiki olaraq razılaşır: övladı biologiya oxuyur, həkimə gedir, antibiotik istifadə edir, peyvənd olur, genetika testindən keçir, telefon və kosmik texnologiyadan istifadə edir. Bütün bunlar müasir elmi metodun məhsuludur. Amma həmin elmi metod insanın mənşəyinə və dinin ən həssas sahələrinə toxunanda narahatlıq başlayır. Yəni problem çox vaxt elmin özündə yox, elmin dini kimliklə toqquşduğu nöqtələrdə ortaya çıxır.
Nəticə olaraq, orta məktəb dərsliklərində yaradılışın dini izahının olmaması təsadüfi deyil. Bu, müasir elmi təhsilin ümumi prinsipidir. Müsəlman ölkələri bu prinsiplə müxtəlif cür davranır: bəziləri onu qəbul edir, bəziləri dini çərçivəyə uyğunlaşdırır, bəziləri də məhdudlaşdırır. Amma cəmiyyətdəki paradoks qalır: insanlar məktəb kitablarında Tanrısız elmi izahlara çox vaxt sakit yanaşırlar, lakin bir şəxs bu izahlardan fəlsəfi nəticə çıxarıb “Tanrı yoxdur” deyəndə sərt reaksiya verirlər.
Əgər bu mövzuda ciddi müzakirə aparılacaqsa, onu qeybət, təhqir və emosional hücumla yox, açıq suallarla aparmaq lazımdır: Elm nəyi izah edir? Din nəyi iddia edir? Məktəb kitabı ateizm öyrədirmi, yoxsa sadəcə elmi metodla danışır? Bir insan təkamülü qəbul edib dindar qala bilərmi? Yaradıcıya inanan insan Big Bang və genetikanı necə başa düşməlidir?
Bu suallar cavabsız qaldıqca cəmiyyətdə eyni ziddiyyət davam edəcək: dərsliklərdə Tanrısız izahlar sakitcə oxudulacaq, amma kimsə bunu açıq fəlsəfi nəticəyə çevirəndə mübahisə başlayacaq.