Təkamül olmasaydı, canlılar da olmazdı. İçində yaşadığımız aləmi anlaya bilməzdik və özümüzü qoruya bilməzdik. Bu səbəbdən təkamül nəzəriyyəsi insanlığın ən əsas elmi düşüncələrindən biridir.
Çoxları “təkamül” deyiləndə yalnız Darvini xatırlayır. Halbuki təkamül fikrinin tarixi Darvindən çox əvvəl başlayır. Bu fikir, təxminən 2500 il əvvəl Milet şəhərində, Anaksimandrın düşüncələrində ortaya çıxmışdı. Ondan əvvəl mifologiyalarda da dəyişmə və çevrilmə anlayışına rast gəlmək olurdu. Məsələn, qədim miflərdə “qızıl çağ”, “gümüş çağ”, “mis çağ” və “dəmir çağ” kimi mərhələlərdən danışılırdı. Burada insan cəmiyyətinin zamanla dəyişdiyi, hətta bəzən tənəzzül etdiyi fikri görünürdü.
Təkamül, əslində, dəyişmə deməkdir. Bir dəyişiklikdən danışmaq üçün onun nəyə nisbətən dəyişdiyini göstərmək lazımdır. Məsələn, bir insanın böyüdüyünü deyiriksə, bunu onun uşaqlıq şəkilləri və ya əvvəlki halı ilə müqayisə edərək anlayırıq. Deməli, hər dəyişiklik bir istinad nöqtəsi tələb edir.
Anaksimandrın yanaşması çox mühüm idi. O, insan oğlunun doğulduğu zaman baxıma möhtac olduğunu söyləyirdi. İnsan körpəsi uzun müddət ana və atasının qayğısına ehtiyac duyur. Buna görə də Anaksimandr düşünürdü ki, insan ilk başlanğıcda bu şəkildə ortaya çıxa bilməzdi. O, canlıların əvvəlcə suda yarandığını, daha sonra dəyişərək başqa formalara keçdiyini irəli sürürdü. Bu fikir tarixi baxımdan məlum olan ilk elmi təkamül düşüncələrindən biri sayılır.
Anaksimandr həm də yaradılış fikrini rədd edən ilk böyük düşünürlərdən biri idi. O, ilk maddəni “apeiron” adlandırırdı. Bu anlayış sonsuzdan gəlib sonsuza gedən, zaman və məkanda sərhədsiz olan ilkin əsas demək idi. İnsan üçün yaradılış fikrindən imtina etmək çox çətindir. Çünki insan bir şey gördükdə dərhal “bunu kimsə yaradıb” deyə düşünməyə meyillidir. Anaksimandr isə bu düşüncənin üzərinə çıxaraq “yaradılış yoxdur” fikrini ortaya qoymuşdu. Bu, insan düşüncəsi tarixində böyük bir zehni sıçrayış idi.
Qədim Yunan düşüncəsində təbiəti anlamaq üçün rasional izahlar axtarılırdı. Ancaq Roma dövründə bu cür spekulyativ təbiət fəlsəfəsi o qədər də ön planda olmadı. Roma daha çox mühəndislik, şəhərsalma, su kəmərləri və hərbi güclə maraqlanırdı. Roma böyük şəhərlər qurur, həmin şəhərlərin su ehtiyacını təmin etmək üçün akveduklar inşa edirdi. Buna görə romalıların əsas diqqəti təbiətin necə yarandığı və necə dəyişdiyi məsələsindən çox praktik mühəndislik işlərinə yönəlmişdi.
Sonrakı dövrlərdə yəhudi mənşəli böyük dinlər — yəhudilik, xristianlıq və islam — dünyada geniş yayıldı. Bu dinlərin hamısında müəyyən mənada yaradılış fikri var idi. Xüsusilə Tövratda Tanrının əvvəlcə dünyanı, sonra heyvanları və insanları yaratdığı bildirilir. Bu düşüncədə canlıların zamanla dəyişməsi deyil, birbaşa yaradılması əsas götürülür. Belə yanaşma təkamül fikrinin qarşısında ciddi maneə yaradırdı.
Bununla belə, islam dünyasının erkən elmi dövrlərində təbiəti araşdıran böyük alimlər yetişdi. Razi, Xəyyam, Biruni kimi alimlər təbiəti müşahidə edir, ölçür və izah etməyə çalışırdılar. Biruni mineralların sıxlığını hesablamaq üçün yeni üsullar tapmış, şəhərlər arasındakı məsafələrin daha düzgün ölçülməsinə töhfə vermiş və coğrafiya sahəsində böyük işlər görmüşdü. Müsəlman alimlərin hazırladığı xəritələr sonradan Avropa xəritəçiliyinin inkişafına təsir göstərmişdi.
Lakin sonrakı dövrlərdə islam dünyasında elmi inkişaf zəiflədi. Səlib yürüşləri, türk-monqol istilaları, şəhərlərin dağıdılması, kitabxanaların məhv edilməsi və alimlər arasında əlaqələrin qırılması böyük zərbə oldu. Bağdadın dağıdılması islam mədəniyyəti üçün ağır fəlakət idi. Kitabxanaların Dəclə çayına atıldığı, çayın günlərlə mürəkkəbdən qaraldığı rəvayət edilir. Belə hadisələr biliklərin ötürülməsini və elmi mühitin davamlılığını pozdu.
Bundan əlavə, Qəzalinin səbəbiyyətə münasibəti də elmi düşüncəyə təsir göstərdi. Qəzali deyirdi ki, odla pambıq yan-yana gətirildikdə pambığın yanması odun onu yandırması demək deyil; bu, Allahın əmri ilə baş verir. Belə yanaşmada təbiət hadisələrinin səbəb-nəticə əlaqəsi zəifləyir və hər şey ilahi iradəyə bağlanır. Bu isə elmin əsas prinsiplərindən biri olan səbəbiyyəti çətinləşdirir.
Avropada isə Aydınlanma dövrünə doğru xristianlığın təbiət hadisələri üzərindəki təsiri getdikcə zəifləməyə başladı. Qaliley göstərdi ki, Yer kainatın mərkəzi deyil. Kepler planetlərin dairəvi deyil, ellipsvari orbitlərdə hərəkət etdiyini ortaya qoydu. Beləliklə, qədimdən bəri qəbul edilən bir çox fikirlər elmi müşahidələr nəticəsində sarsıldı.
XVIII əsrə gəldikdə insanlar təbiətin və dünyanın yaranışı haqqında daha ciddi suallar verməyə başladılar. Buffon dünyanın və canlıların inkişafı ilə bağlı fikirlər irəli sürdü. O, canlıların dəyişə biləcəyini düşünürdü, lakin növlərarası keçid məsələsini tam izah edə bilmirdi. Sonra Lamark canlıların istifadə etdikləri orqanlarının inkişaf etdiyini və bu xüsusiyyətlərin nəsillərə keçdiyini irəli sürdü. Məsələn, zürafənin boynunun ağacların yuxarı budaqlarına çatmaq üçün nəsillər boyu uzandığını düşünürdü. Bu fikir sonradan yanlış hesab olunsa da, canlıların dəyişməsi ideyasını gücləndirdi.
Lamarka qarşı ən ciddi elmi etirazlardan biri Küvye tərəfindən gəldi. Küvye bütün zamanların ən böyük təbiətşünaslarından biri idi. O, Misirdən gətirilmiş mumiyalar arasında olan ibis quşlarını araşdırmış və min illər ərzində bu quşlarda ciddi dəyişiklik olmadığını göstərmişdi. Küvye fosilləri də araşdırırdı və bəzi canlıların artıq yaşamadığını sübut etmişdi. Ancaq o, bu yoxolmaları böyük fəlakətlərlə izah edirdi.
Daha sonra Çarlz Lyell geologiyada mühüm fikir ortaya qoydu: keçmişdə baş verən hadisələri bu gün baş verən təbii proseslərlə izah etmək mümkündür. Bunun üçün isə çox uzun zaman lazımdır. Geoloji zaman anlayışı təkamül düşüncəsi üçün çox vacib idi. Çünki canlıların böyük dəyişikliklərə uğraması üçün milyonlarla il tələb olunurdu.
Darvin məhz bu uzun zaman anlayışı əsasında təbii seçmə fikrini irəli sürdü. O göstərdi ki, canlılar arasında fərqlər yaranır və mühitə daha yaxşı uyğunlaşan fərdlər yaşayıb çoxalmaqda daha uğurlu olur. Beləliklə, nəsillər boyu canlılarda dəyişikliklər toplanır. Darvinin “Növlərin mənşəyi” əsəri bu baxımdan elmdə dönüş nöqtəsi oldu. Lakin Darvin dəyişikliklərin necə yarandığını tam izah edə bilmirdi.
Bu boşluğu sonradan Mendelin genetik qanunları doldurdu. Mendel noxud bitkiləri üzərində apardığı təcrübələrlə irsi xüsusiyyətlərin müəyyən qaydalarla nəsildən-nəslə keçdiyini göstərdi. Daha sonra mutasiya anlayışı ortaya çıxdı. Beləliklə, müasir təkamül nəzəriyyəsi üç əsas sütuna dayandı: mutasiya, genetika və təbii seçmə.
Bu gün təkamül nəzəriyyəsinin sübutlarını hər yerdə görürük. Məsələn, antibiotiklərdən düzgün istifadə etmədikdə bakteriyalar onlara qarşı davamlılıq qazana bilir. Bu, mutasiya və seçmə nəticəsində baş verir. Həşəratlar dərmanlara qarşı davamlı hala gəlir. Ağcaqanadlar, bakteriyalar və viruslar dəyişir. COVID-19 pandemiyası zamanı da virusun müxtəlif mutasiyalara uğradığını gördük. Bütün bunlar təkamülün gözümüzün önündə baş verdiyini göstərir.
İnsan da təkamül prosesinin bir hissəsidir. İnsanlar birbaşa bugünkü meymunlardan gəlməyib. Meymunlar bizim əcdadımız deyil, qohumlarımızdır. Bizim onlarla ortaq əcdadımız var. İnsan primatlar içərisində inkişaf etmiş bir canlı növüdür.
Təkamülün dinlə əlaqəsinə gəldikdə isə, təkamül mütləq ateizm demək deyil. Bir insan istəsə, təkamül prosesinin Tanrı tərəfindən planlaşdırıldığını da düşünə bilər. Lakin elmin işi belə izahları sübut etmək deyil. Elm müşahidə edilə bilən, yoxlanıla bilən və yanlışlana bilən izahlarla məşğul olur. “Hər şeyi Tanrı əvvəlcədən proqramlaşdırıb” kimi fikirləri elmi olaraq yanlışlamaq mümkün deyil. Ona görə də bu, elmin sahəsinə daxil olmur.
Təkamül olmasaydı, canlılar aləmindəki müxtəliflik yaranmazdı. Biz bu gün gördüyümüz bitkiləri, heyvanları və insanı anlaya bilməzdik. Canlıların quruluşunu, xəstəliklərin yayılmasını, bakteriyaların müqavimət qazanmasını, virusların dəyişməsini izah edə bilməzdik. Təkamül yalnız biologiyanın deyil, ümumən elmi düşüncənin ən əsas anlayışlarından biridir.
Nəticə olaraq, təkamül dəyişimin elmi izahıdır. Dəyişimi inkar etmək mümkün deyil. Təbiətdə, canlılarda, Yer tarixində və kainatda dəyişmə daim baş verir. Təkamül fikri olmasaydı, nə canlıların müxtəlifliyini, nə insanın mənşəyini, nə də müasir biologiyanın əsaslarını anlaya bilərdik. Bu səbəbdən təkamül insanlığın ən mühüm elmi fikirlərindən biri olaraq qalır.