Bəzən bir cəmiyyətin taleyini böyük ordular, nəhəng binalar, gurultulu çıxışlar deyil, sakit bir küncdə açılan kitab dəyişir. Bir insanın əlində kitab varsa, onun əlində yalnız kağız vərəqləri yoxdur; onun əlində düşünmək, müqayisə etmək, sual vermək və dəyişmək gücü var. Bu gücü insanlara sevdirənlər isə cəmiyyətin ən səssiz, amma ən dərin xilaskarlarıdır.
Oxumağı təbliğ edən insan sadəcə “kitab oxuyun” deyən adam deyil. O, qaranlıq otaqda işıq yandıran insandır. O, uşağın əlindən telefonu zorla almır, ona kitabın telefon ekranından daha geniş bir dünya aça biləcəyini göstərir. O, gəncə “sən bacararsan” deməklə kifayətlənmir, ona bacarmağın yolunu göstərən müəlliflərlə tanış edir. O, cəmiyyətə hazır cavablar vermir, cəmiyyətə düşünməyi öyrədir.
Bir xalqın gələcəyini anlamaq üçün onun nə qədər binası olduğuna yox, nə qədər oxuyan insanı olduğuna baxmaq lazımdır. Çünki oxuyan insan aldadılması çətin olan insandır. O, eşitdiyi hər sözə inanmır, gördüyü hər parıltını həqiqət sanmır, hər gur səsin arxasınca getmir. Oxumaq insana daxili süzgəc verir. Bu süzgəcdən keçməyən fikir, şüar, yalan və manipulyasiya insanın zehnində yer tapa bilmir.
Oxumağı təbliğ edən insanlar buna görə təhlükəli cəhalətin qarşısında sipərdirlər. Onlar cəmiyyəti yalnız savadlandırmırlar, həm də qoruyurlar. Cəhalət insanı qorxularla idarə edir, kitab isə qorxuların gözünün içinə baxmağı öyrədir. Cəhalət insana “sual vermə” deyir, kitab isə “niyə?” sualını insanın daxilində oyadır. Cəhalət kütlə yaratmaq istəyir, oxumaq şəxsiyyət yetişdirir.
Hər oxuyan insan cəmiyyət üçün qazancdır. Amma hər oxumağı sevdirən insan yüzlərlə, bəzən minlərlə insanın taleyinə toxuna bilər. Bir müəllim şagirdinə bir kitab tövsiyə edir və həmin kitab o şagirdin həyat istiqamətini dəyişir. Bir valideyn uşağına yatmazdan əvvəl nağıl oxuyur və o uşaq sözlərin sehrinə inanmağa başlayır. Bir dost digərinə “bunu mütləq oxu” deyir və həmin kitab bir insanın düşüncə dünyasında yeni qapı açır. Bəzən cəmiyyətdə böyük dəyişikliklər belə kiçik tövsiyələrlə başlayır.
Kitab oxumağın ən böyük tərəfi odur ki, insanı təkcə məlumatlı etmir, həm də dərinləşdirir. Məlumat internetdə də var, amma dərinlik hər yerdə yoxdur. Məlumat insanın yaddaşını doldura bilər, kitab isə onun xarakterini formalaşdırır. Oxuyan insan başqasının həyatına, ağrısına, sevincinə, mübarizəsinə daxil olur. Roman oxuyan insan başqa bir taleyi hiss edir. Tarix oxuyan insan keçmişin səhvlərindən dərs alır. Fəlsəfə oxuyan insan öz varlığını sorğulayır. Elm oxuyan insan dünyanın necə işlədiyini anlayır. Poeziya oxuyan insan isə bəzən öz içində adını qoya bilmədiyi hisslərin səsini tapır.
Məhz buna görə oxumağı təbliğ etmək yalnız kitab reklamı deyil; bu, insanın mənəvi və intellektual azadlığını müdafiə etməkdir. Oxumağı sevdirən insan deyir: “Sənin ağlın dəyərlidir. Sən düşünməyə layiqsən. Sən yalnız eşidən deyil, anlayan insan ola bilərsən.”
Bugünkü dövrdə oxumağı təbliğ etmək daha da vacibdir. Çünki diqqətimiz hər saniyə parçalanır. Sürətli videolar, qısa paylaşımlar, ani xəbərlər, səthi müzakirələr zehnimizi yorur, amma çox vaxt bizi zənginləşdirmir. İnsan çox şey görür, amma az şey düşünür. Çox məlumat qəbul edir, amma az nəticə çıxarır. Belə bir zamanda kitab insanı yavaşladır. Yavaşlamaq isə geridə qalmaq deyil; bəzən yavaşlamaq özünü xilas etməkdir.
Kitab oxuyan insan öz düşüncəsinin səsini eşidir. Səs-küylü dünyanın içində bu, böyük nemətdir. Çünki insan daim başqalarının fikirləri ilə yaşadıqda öz fikrini itirə bilər. Kitab insanı özünə qaytarır. Onu daha səbirli, daha diqqətli, daha anlayışlı edir. Oxumaq insanın içində səssiz bir inqilab yaradır. Bu inqilab küçələrdə gurultu salmır, amma insanın qərarlarında, davranışında, münasibətlərində özünü göstərir.
Bir cəmiyyətdə oxumaq dəyərə çevriləndə orada söhbətlərin səviyyəsi dəyişir. İnsanlar bir-birini daha yaxşı dinləyir. Fikir ayrılığı düşmənçiliyə çevrilmir. Müzakirə mədəniyyəti yaranır. Uşaqlar sual verməkdən qorxmur. Gənclər xəyal qurmaqdan utanmır. Böyüklər öyrənməyin yaşla bitmədiyini anlayır. Belə cəmiyyətlər daha sağlam qərarlar verir, daha güclü gələcək qurur.
Oxumağı təbliğ edən insanlar bəzən bunun nəticəsini dərhal görmürlər. Onların işi toxum əkməyə bənzəyir. Bu gün verilən bir kitab, sabah açılan bir şüur ola bilər. Bu gün deyilən bir cümlə, illər sonra bir insanın həyat prinsipinə çevrilə bilər. Bu gün yaradılan kiçik kitab klubu, sabah böyük bir düşüncə hərəkatının başlanğıcı ola bilər.
Ən maraqlısı budur ki, oxumağı təbliğ etmək üçün mütləq məşhur yazıçı, professor və ya böyük ziyalı olmaq lazım deyil. Hər insan bunu edə bilər. Evində kitabdan danışan ata, sinifdə şagirdlərini mütaliəyə həvəsləndirən müəllim, sosial şəbəkədə oxuduğu əsərdən gözəl bir fikir paylaşan gənc, dostuna kitab hədiyyə edən biri — hamısı bu işığın daşıyıcısıdır.
Kitab hədiyyə etmək adi hədiyyə deyil. Bu, bir insana yeni baxış bucağı bağışlamaqdır. Birinə kitab tövsiyə etmək “mən sənin düşüncənin böyüməsini istəyirəm” deməyin ən incə formasıdır. Oxumağı təbliğ etmək insanlara yalnız səhifə çevirməyi deyil, həyatlarına yeni səhifə açmağı öyrətməkdir.
Cəmiyyətlərin xilası təkcə iqtisadi inkişafda, texnologiyada, siyasətdə deyil. Bunların hamısı vacibdir, amma onları düzgün istifadə edəcək düşüncəli insan yoxdursa, heç biri kifayət etmir. Düşüncəli insan isə təsadüfən yaranmır. O, oxumaqla, öyrənməklə, sual verməklə, fərqli fikirlərlə qarşılaşmaqla formalaşır.
Bu baxımdan oxumağı təbliğ edən insanlar cəmiyyətin görünməyən memarlarıdır. Onlar körpülər tikirlər — insanla bilik arasında, keçmişlə gələcək arasında, fərdlə cəmiyyət arasında. Onlar divarları yox, pəncərələri çoxaldırlar. Hər kitab yeni bir pəncərədir. O pəncərədən baxan insan artıq əvvəlki insan olmur.
Bəlkə də bir xalq üçün ən böyük təhlükə kasıblıqdan əvvəl düşüncə kasıblığıdır. Maddi yoxsulluq zamanla aradan qalxa bilər, amma düşüncə yoxsulluğu nəsildən-nəslə keçərsə, cəmiyyətin ruhunu zəiflədir. Kitab bu yoxsulluğa qarşı ən güclü vasitələrdən biridir. Çünki kitab insana yalnız nə düşünməyi deyil, necə düşünməyi öyrədir.
Ona görə də oxumağı təbliğ edən insanlara sadəcə “kitabsevər” demək azdır. Onlar ümid daşıyıcılarıdır. Onlar gələcəyin səsini bugündən eşidən insanlardır. Onlar bilirlər ki, hər oxuyan uşaq daha aydın sabah deməkdir. Hər düşünən gənc daha sağlam cəmiyyət deməkdir. Hər kitablı ev daha işıqlı ailə deməkdir.
Əgər bir cəmiyyəti dəyişmək istəyiriksə, insanlara yalnız nəsihət verməklə kifayətlənməməliyik. Onlara oxumağın zövqünü göstərməliyik. Kitabı cəza kimi yox, azadlıq kimi təqdim etməliyik. Mütaliəni ağır və məcburi bir iş kimi deyil, insanın özünü kəşf etdiyi yol kimi sevdirməliyik.
Çünki kitab oxuyan insanın içində bir çıraq yanır. Oxumağı təbliğ edən insan isə o çırağı başqalarının qəlbinə aparır. Bir çıraqdan min çıraq yansa, əvvəlki çıraq sönməz; əksinə, ətraf daha da işıqlanar.
Bu səbəbdən demək olar, oxumağı təbliğ edən insanlar bütün cəmiyyətlərin xilaskarıdır. Onlar insanları yalnız kitablarla deyil, düşüncə ilə, ümidlə, azadlıqla və gələcəklə tanış edirlər. Və bəlkə də bir cəmiyyətin ən böyük xoşbəxtliyi odur ki, onun içində hələ də “gəl, sənə bir kitab tövsiyə edim” deyən insanlar var.