Ayə:
“Ey Peyğəmbər! Mehrlərini verdiyin zövcələrini, Allahın sənə bəxş etdiklərindən sahib olduğun cariyələri, səninlə birlikdə hicrət etmiş əmin qızlarını, bibilərinin qızlarını, dayın qızlarını, xalalarının qızlarını, habelə Peyğəmbər onunla evlənmək istədiyi təqdirdə özünü Peyğəmbərə bağışlayan hər hansı bir mömin qadını sənə halal etdik. Bu, digər möminlərə deyil, yalnız sənə məxsusdur. Onlara zövcələri və sahib olduqları cariyələr barəsində nəyi vacib buyurduğumuzu bilirik. Belə etdik ki, sənə bir çətinlik olmasın. Allah Bağışlayandır, Rəhmlidir.”
Deist/Ateist Sual:
Bu ayəni oxuyanda ateist və ya sekulyar tərəfdən baxanda ciddi problem görünür. Axı Quranın ümumbəşəri olduğu deyilir. Əgər bu kitab bütün insanlığa göndərilibsə, niyə orada Peyğəmbərə xüsusi ailə və evlilik icazələri verilir?
Niyə İslamın işinə yarayanda “bu Peyğəmbərə məxsus xüsusi hökmdür” deyilir? Eyni davranışı başqa biri etsəydi, bəlkə də tənqid olunardı. Amma Peyğəmbər haqqında olanda sanki onun üzərinə günahsızlıq pərdəsi çəkilir.
Bir də “o vaxt belə idi” arqumenti mənə yetərli gəlmir. Əgər bir kitab Allahdan gəlibsə, onu niyə daim “tarixi şərait belə idi”, “dövrün adəti belə idi” kimi sözlərlə izah etməliyik? Allahdan gələn kitab daha yüksək və zamana bağlı olmayan əxlaqi standart qoymalı deyildimi?
Müsəlman Cavabı:
Bu sual çox ciddi sualdır və onu sadəcə “sən başa düşmürsən” deyib kənara qoymaq doğru olmaz. Əhzab surəsinin 50-ci ayəsi müasir oxucu üçün həqiqətən çətin ayələrdən biridir.
Ateist və ya sekulyar baxışdan burada əsas problem budur: Quran ilahi və ümumbəşəri kitab kimi təqdim olunur, amma bu ayədə konkret bir şəxsin — Peyğəmbərin — ailə həyatı ilə bağlı xüsusi icazələr verilir. Bu da kənardan baxanda ümumi əxlaqi prinsipdən çox, konkret tarixi şəxsiyyətin vəziyyətini qanuniləşdirməyə bənzəyə bilər.
Bu baxışa görə belə sual yaranır: Əgər bu kitab Allahdandırsa, niyə Peyğəmbərə xüsusi güzəştlər verilir? Niyə adi möminlərə aid olmayan bir hökm ona aid edilir?
Müsəlman izahı isə adətən belədir: Quran yalnız abstrakt fəlsəfi kitab deyil, konkret tarixi toplum içində nazil olmuş hidayət kitabıdır. Ona görə Quranda həm ümumi prinsiplər, həm də konkret hadisələrə cavablar var. Peyğəmbərin ailə həyatı da təkcə şəxsi məsələ kimi deyil, ümmətin hüquqi, ictimai və dini həyatı ilə bağlı nümunə sahəsi kimi görülür.
Bu ayədə qeyd olunan hökmlər də müsəlman izahına görə Peyğəmbərə verilmiş xüsusi risalət mövqeyi ilə əlaqələndirilir. Yəni “bu, bütün müsəlmanlara aid ümumi icazədir” deyilmir. Ayənin özündə də açıq şəkildə “bu, digər möminlərə deyil, yalnız sənə məxsusdur” deyilir.
Amma burada tənqidi sual yenə də qalır: Niyə ümumbəşəri kitabda belə xüsusi hökm olmalıdır?
Bu suala verilən cavab insanın əvvəlcədən Qurana necə baxmasından çox asılıdır. İmanlı biri üçün bu, Peyğəmbərin xüsusi vəzifəsi ilə bağlı ilahi bir tənzimləmədir. Skeptik biri üçün isə bu, dini avtoritetin şəxsi həyatını qanuniləşdirən mətn kimi görünə bilər.
“O vaxt belə idi” arqumentinə gəlincə, bu arqument də hər şeyi həll etmir. Çünki bir şeyin tarixi kontekstdə normal olması onun ilahi baxımdan ideal olması demək deyil. Burada ateist tərəf haqlı olaraq soruşa bilər: Əgər Allah kitab göndərirsə, niyə sadəcə dövrün reallıqlarını tənzimləyir, niyə birbaşa daha üstün əxlaqi standart qoymur?
Müsəlman cavabı isə belədir: Quran bəzi sosial reallıqları birdən-birə yox etmədi, onları mərhələli şəkildə məhdudlaşdırdı və islah etdi. Amma skeptik tərəf yenə də deyə bilər: Allah üçün mərhələlilik niyə lazım idi?
Yəni bu məsələ sadə deyil. Burada imanlı və skeptik baxışın fərqi ortaya çıxır.
Daha dürüst yanaşma belə ola bilər:
Bəli, bu ayə müasir oxucu üçün çətindir. Bəli, zahirən Peyğəmbərə xüsusi ailə və nikah icazələri verir. Bəli, ateist və sekulyar baxışdan bu, problemli görünə bilər. Amma İslam daxilindən baxanda bu, Peyğəmbərin şəxsi həvəsi kimi yox, onun risalət mövqeyi, tarixi şərait və xüsusi peyğəmbərlik hökmləri ilə izah olunur.
Nəticədə məsələ belə qalır:
İmanlı oxucu üçün bu ayə “xüsusi ilahi hökm”dür.
Skeptik oxucu üçün isə “dini avtoritetin şəxsi vəziyyətini qanuniləşdirən mətn”