Təkamülü qəbul etmək niyə bəziləri üçün bu qədər ağırdır?
Yer üzündəki canlıların bugünkü formaları həmişə belə olmayıb. Növlər milyonlarla il ərzində dəyişib, ayrılıb, uyğunlaşıb və yeni növlər meydana gəlib. Şir, pələng, bəbir və ev pişiyi eyni heyvan deyil, amma onların təkamül tarixində ortaq əcdadları var. Canlılar aləminə baxdıqda bu qohumluq təkcə xarici görünüşdə deyil, anatomiyada, fosillərdə və ən əsası DNT-də qarşımıza çıxır.
İnsan da təbiətin xaricində yaradılmış bioloji bir istisna deyil. Biz də məməliyik, primatıq və heyvanlar aləminin bir hissəsiyik. İnsanın müasir meymunlardan yarandığını demək düzgün deyil. İnsanla digər böyük insanabənzər meymunların uzaq keçmişdə ortaq əcdadı olub və sonradan onların təkamül yolları ayrılıb.
Amma lap fərz edək ki, söhbət ümumiyyətlə meymundan getmir. Niyə insanın nə vaxtsa daha primitiv, instinktlərinin daha çox hökm sürdüyü bir canlıdan təkamül etməsi kimisə təhqir etməlidir?
Məni daha çox düşündürən məhz budur.
İnsan niyə “heyvan” sözünü özünə qarşı təhqir hesab edir?
Sanki heyvan olmaq alçaqlıq, insan olmaq isə avtomatik olaraq mənəvi üstünlükdür. Halbuki biologiya bizə belə bir üstünlük sənədi verməyib. “İnsan” bizim növümüzün adıdır; yaxşılığımızın, mərhəmətimizin və vicdanımızın sertifikatı deyil.
Bir canavar ac olduğu üçün ov edir. Şir başqa heyvanı parçalayanda bunu nifrət ideologiyasına görə etmir. Pişik ovunu tutanda siyasi hakimiyyət, pul və ya şöhrət üçün bunu etmir. Təbiətdə qəddarlıq kimi görünən çox şey əslində yaşamaq, qidalanmaq, çoxalmaq və özünü qorumaq instinktlərinin nəticəsidir.
İnsan isə tamam başqa səviyyəyə çata bilir.
İnsan bəzən ac olmadığı halda öldürür. Hakimiyyət üçün öldürür. Pul üçün öldürür. Qisas üçün öldürür. Başqasına əzab verməkdən zövq alan insan belə mövcuddur. Müharibələr qurur, işgəncə üsulları yaradır, zəifi alçaldır, öz növündən olan milyonlarla insanı bir ideologiya naminə məhv edə bilir.
Bunları edən meymun deyil.
Bunları edə biləcək qədər inkişaf etmiş ağıl da məhz insandadır.
Ona görə “insanı heyvanla eyni sıraya qoymayın” deyəndə qəribə bir paradoks yaranır. Bioloji baxımdan onsuz da heyvanlar aləminin içindəyik. Mənəvi baxımdan isə üstünlüyümüzü sadəcə özümüzə “insan” adı verməklə sübut edə bilmərik.
İnsanı həqiqətən fərqləndirən şey mənşəyi deyil, sahib olduğu şüurla nə etməsidir.
Bəli, insanın beyni və idrak qabiliyyəti təkamül tarixində inanılmaz dərəcədə inkişaf edib. Dil yaratmışıq. Elm qurmuşuq. Musiqi bəstələmişik. Kitablar yazmışıq. Xəstələri sağaltmışıq. Kosmosa çıxmışıq. Başqa canlıları qorumaq üçün öz rahatlığından imtina edən insanlar yetişib. Heç tanımadığı insanı xilas etmək üçün həyatını riskə atan insan da var.
İnsanın böyüklüyü varsa, məncə, məhz burada başlayır.
Çünki şüur bizə yalnız daha ağıllı olmaq imkanı verməyib; seçim etmək imkanı verib.
Və burada çox vacib bir fərq var: “heyvana bənzər insan” ifadəsini də bəzən səhv işlədirik. Qəddar adama “heyvan” deyirik. Halbuki bununla heyvana insanın etdiyi şüurlu qəddarlığı yükləyirik. Heyvan öz təbiətinə uyğun davranır. İnsan isə çox vaxt doğru ilə yanlışı bildiyi halda yanlışı seçə bilir.
Bəlkə də əsl məsələ budur:
İnsan öz heyvani mənşəyindən niyə utanmalıdır?
Bir vaxtlar əcdadlarımızın danışa bilməməsi, kitab yaza bilməməsi, şəhər qura bilməməsi bizi niyə alçaltsın? Əksinə, milyardlarla illik həyat tarixindən, sadə canlılardan başlayaraq bu qədər mürəkkəb şüurun meydana gəlməsi heyrətamiz deyilmi?
Biz təbiətdən ayrı deyilik.
Bədənimizdəki elementlər ulduzlarda yaranıb. Hüceyrələrimizin işləmə prinsipləri başqa canlılarla ortaqdır. DNT daşıyırıq, doğuluruq, qidalanırıq, qorxuruq, xəstələnirik, çoxalırıq, yaşlanırıq və ölürük. Bunların heç biri insan ləyaqətini azaltmır.
Əksinə, haradan gəldiyimizi anlamaq kim olduğumuzu daha yaxşı anlamağa kömək edir.
Təkamül insana “sən dəyərsizsən, çünki heyvanlar aləmindən gəlmisən” demir.
Təkamül sadəcə deyir ki, sən həyat ağacının bir budağısan.
Bəlkə insanın ən böyük eqosu özünü həmin ağacdan ayırıb onun zirvəsində ayrıca taxt qurmaq istəyidir. Təbiətin sahibi olduğumuzu düşünürük. Heyvanları aşağı varlıq hesab edirik. Sonra meşələri məhv edir, dənizləri çirkləndirir, növlərin nəslini kəsir və bir-birimizi öldürürük. Bütün bunlardan sonra isə “məni heyvanla bir tutma” deyərək inciyirik.
Niyə?
Heyvan olmaq niyə təhqirdir?
Şüurlu olub qəddar olmaq daha böyük üstünlükdürmü?
Məncə, insanın dəyəri “mən heyvan deyiləm” deməsində deyil. İnsan bioloji olaraq heyvanlar aləminin bir hissəsidir. Onun həqiqi üstünlüyü varsa, bu, şüurunun ona verdiyi məsuliyyətdədir.
Ağıl bizi təbiətdən çıxarmayıb.
Sadəcə təbiətin içində öz varlığını, keçmişini və gələcəyini düşünə bilən bir canlıya çevirib.
Və bəlkə də insanı böyük edən “bir vaxtlar nə olmuşam?” sualının cavabı deyil.
Əsas sual budur:
Bu qədər ağıl, şüur və seçim imkanına sahib olduqdan sonra mən necə bir varlıq olmağı seçirəm?
Səfa Məcidov